Radoznali Um

Ženski pokret

Pozicija žena se mnogo razlikovala u pređašnjim kulturama i civlizacijama. U nekima su bile nešto više od ličnog vlasništva očeva i muževa, dok su u drugim imale dobar deo slobode i obavezujućih zakonskih prava.

Prvi konstruktivni zahtevi za jednakošću su se pojavili krajem 18. veka, kada su rastući prosperitet i opšti društveni napredak omogućili ženama da se obrazuju i postanu poznati pisci i umetnici. Francuska revolucija 1789. godine, podstakla je radikalne ideje u Evropi, a u Engleskoj je inspirisala Meri Volstonkraft da napiše klasično delo Odbrana ženskih prava (1972). Mada je jedno vreme pokret bio ilegalan zbog vladinog negativnog stava prema Revoluciji, ženski radikalizam se ponovo pojavio u 19. veku i postepeno napredovao u ostvarivanju mnogih ciljeva.
Uprkos restriktivnoj atmosferi, neke žene su počele da se ističu. Kao rezultat te agitacije, važna zakonska prava su dodeljena svim ženama, uključujući i prava vezana za njihovu maloletnu decu, kao i za kontrolu nad njihovim vlasništvom. I mada su Oksford i Kembridž čvrsto odbijali da prihvate ove zakone, žene su, ipak, organizovale koledže za pripadnice svog pola. Elizabet Blekvel u Sjedinjenim Američkim Državama i Elizabet Garet Anderson u Velikoj Britaniji su bile uporne da uspeju u dobijanju kvalifikacije u medicini, uprkos svojim preprekama, dok je Florens Najntingejl efikasno transformisala dotadašnji posao medicinske sestre u stručno zanimanje tokom Krimskog rata. Da ironija bude veća, dok su se ovi pioniri borili za prava na rad (što je bio put do slobode, nezavisnosti i samopoštovanja), hiljade siromašnih žena radilo je u rudnicima i fabrikama u užasno teškim uslovima samo da bi preživele. I to je bila jedna vrsta jednakosti ili bede koju su delile sa muškarcima, iz kojih ih je izbavila reforma zakona o fabrikama, a i porast životnog standarda je dosta uticao.

Žene reformatori i njihovi muški simpatizeri bili su sve više ubeđeni da je pravo glasa – sifražetski pokret – predstavljalo najvažnije pravo i ključ daljeg napretka. Kampanje sifražetkinja počele su sredinom 19. veka kako u Velikoj Britaniji, tako i u Sjedinjenim Američkim Državama, postižući neke promene, ali napredak je bio spor zbog suprotnosti sa tradicionalnim stavovima. Ovaj termin – sifražetkinja – koristi se krajem 19. i početkom 20. veka u zapadnim zemljama, a pogotovo se u Velikoj Britaniji koristio za pripadnice pokreta za jednako pravo glasa muškaraca i žena, odnosno uvođenje ženskog prava glasa. Izraz suffragette dolazi od engleske reči suffrage što znači pravo glasa. U Britaniji, jedan od najodlučnijih protivnika sifražetskog pokreta bila je žena – kraljica Viktorija.

Sifražetkinje u Britaniji su izazvale veliku pažnju, ali i kontroverze, time što su se koristile metodama direktne akcije, kao što je vezivanje za pruge, podmetanje vatre u poštanske sanduke, razbijanje prozora, a ponekad i postavljanje manjih bombi. Jedna od najspektakularnijih takvih akcija se dogodila na konjskoj trci Epsom Derbi, kada je sifražetkinja Emili Dejvidson, iskočila i bila na smrt pregažena od kraljevog konja 1913. godine.

Razvoj događaja je bio manje-više isti u svim zapadnim zemljama. Nekoliko prosvetljenih zemalja kao što su Novi Zeland, Australija, Finska, Norveška dale su ženama pravo glasa pre Prvog svetskog rata. U drugim krajevima sveta borba se intenzivirala, a najdramatičnije je bilo u Velikoj Britaniji, gde se 1903. godine razvilo militarno krilo sifražetskog pokreta pod vođstvom Emelin Pankherst. Ovi borci, sifražetkinje, završavale su u zatvorima gde su štrajkovale glađu i zbog toga su ih surovim metodama nasilno hranili. Da bi sprečili da sifražetkinje steknu više pažnje i simpatija, britanska vlada je donela Zakon o mački i mišu, kojim su zatvorenice obolele zbog štrajka glađu puštane kući na oporavak, a bile hapšene ponovo posle oporavka.

Kada je počeo Prvi svetski rat, žestoka borba je i dalje trajala. Tada je, međutim, većina sifražetkinja odmah obustavila svoju kampanju i žene su odigrale veliku ulogu u ratnim naporima, zamenjujući muškarce koji su bili u ratu na njihovim radnim mestima. Njihova očigledna kompetentnost poništila je mnoge argumente protiv političke jednakosti i britanska vlada je dala pravo glasa ženama, više zbog toga da bi izbegla oživljavanje pokreta sifražetkinja. U posleratnom periodu Sjedinjene Američke Države i evropske zemlje su učinile isto. Tokom narednih godina ženama je postao dostupan veći spektar poslova jer su se uslužne delatnosti, poput kancelarijskog posla i obrazovanja, brzo razvijale. Žene su zarađivale manje od muškaraca i nisu imale pristup mnogim tradicionalno muškim zanimanjima.

Kao rezultat ovoga, 60-ih godina 20. veka nastao je Pokret za oslobađanje žena u Sjedinjenim Američkim Državama i proširio se na Evropu. Termin feminizam je postao široko upotrebljavan i njime se opisuje ovaj pokret. Njegova pažnja je bila usmerena na pitanja jednakosti i na ranije manje tretirana pitanja, kao što su seksualni napadi na žene i abortus. Feministkinje su uspele da obezbede prihvatljivu zakonsku regulativu, posebno za obezbeđenje jednakih mogućnosti i zarade.

Govori se sve više o ženskom telu, problemima i razlikama, sve se unosi i u književnost. Feministički pisci, koji su bili veoma čitani, već su u mnogome promenili opšte stavove, ali je većina i dalje verovala da ima još dosta toga da se uradi. Pisci se bore za ženska prava, ali razvijaju i žensku misao. Žensko pismo se ne odnosi samo na dela koja su pisale žene, već na specifičnosti koje su vezane za socijalni aspekt. Novo pismo treba da omogući ženama da govore u svoje ime. Do izražaja dolazi žensko telo, seksualnost, menstruacija, porođaj, abortus – žena sama treba da odlučuje. Spisateljice pokušavaju da ponište razlike, smatrajući te razlike svojom inferiornošću.

U mnogim delovima sveta žene nisu imale osnovna prava – čak ni pravo da se udaju za koga žele. Prvi talasi feminizma su bili samo početak borbe protiv lošeg položaja i ugnjetavanja. Žene su i danas u teškom položaju, ali se situacija znatno poboljšala. Žensko pravo glasa je prihvaćeno gotovo u svim državama sveta. Izuzetak su neke određene zemlje, gde se ženama ne daje pravo glasa iz verskih razloga.

Ključni datumi

1972 – Objavljena je knjiga Meri Volstonkraft  “Odbrana ženskih prava”
1839 – Zakon o starateljstvu nad detetom poboljšava prava majke
1857 – Zakon o braku i razvodu štiti odvojene i razvedene žene
1878 – Žene primljene na Londonski univerzitet
1882 – Zakon o vlasništvu udatih žena omogućuje suprugama kontrolu nad svojim vlasništvom
1893 – Novi Zeland je prva zemlja koja daje ženama pravo glasa na nacionalnom nivou
1897 – Osnovana Nacionalna unija društava sifražetkinja u Britaniji
1903 – Emelin Pankherst osniva Žensku društvenu i političku uniju
1914 – 1918 – Sifražetkinje objavile primirje tokom rata
1918 – Britanke starije od 30 godina dobile pravo glasa
1919 – Nensi Astor postala je prva žena član Parlamenta
1920 – Žene u Americi dobile pravo glasa
1928 – Sve odrasle Britanke starije od 21 godine dobijaju pravo glasa
1965 – U Sjedinjenim Američkim Državama, Beti Fridan osniva grupu koja pokreće slobodu žena.


Autor: Nataša Milovanović