Radoznali Um

Veronika Franko: Kurtizana koja je mislila svojom glavom

“Courtesans, my dear, are the most educated women in the world. A courtesan is a force of nature in a civilized cloak. Any chambermaid can flop down, take off her shirt and men will come.Your true power comes from something much deeper than beauty. Cleopatra knew that. Theodosia. Aspasia. She could seduce a man at paces without revealing an inch of flesh. With her mind.”
Dangerous beauty, 1998.

U renesansnoj Italiji petnaestog i šesnaestog veka privredni prosperitet i delimična politička sloboda omogućili su razvoj „gradova raskoši“ poput Đenove, Firence i Venecije.  Ponovno usmeravanje pažnje na antičke ideale, pre svega na ljudsko telo, dovelo je do procvata individualnosti i strasti u umetnostima. Vlast u još uvek strogo katoličkoj Italiji nije blagonaklono gledala na ovaj renesansni preporod. Dok hrišćanskim vlastima ovoga puta nisu smetale umetnosti poput slikarstva i poezije budući da su im vladari i poglavari našli propagandnu primenu, postojao je drugi problem sa kojim se raskošna Italija, a naročito Venecija, suočavala. Pored venecijanskog mosta “Delle tette” pojavile su se čuvene kurtizane, prepoznatljive po svojim slavnim veštinama i svom zaštitnom znaku – ticijan crvenoj kosi.

francoIako bi pojam kurtizane mogao da se identifikuje sa današnjim pojmom prostitutke, pa čak i starlete ili kolgerle, nisu sve kurtizane šesnaestog veka bile nisko kotirane na društvenoj i intelektualnoj lestvici. Neke od njih bile su najmoćnije žene Italije čiji je ugled bio ravan ugledu japanskih gejši, a ono što ih je izdvajalo od drugih bila je upravo – inteligencija. Iako damama u to doba formalno obrazovanje nije bilo dostupno, a ulazak  u biblioteku strogo zabranjen, poziv elitne kurtizane ili “cortigiane oneste” rušio je sva ovakva bizarna pravila koja definišu žene kao “niža bića”. Elitne kurtizane bile se retke i privilegovane, te verovatno jedine žene koje su mogle da provedu popodne čitajući poeziju uz vino. Jedna od najpoznatijih bila je venecijanska pesnikinja Veronika Franko.

Veronika Franko rođena je 1546. godine u plemićkoj porodici. Prvo obrazovanje dobila je prateći predavanja privatnih tutora koje je porodica plaćala da podučavaju njena dva brata. Udaje se vrlo rano, ali posle neuspelog braka i bez miraza odlučuje da uzme sudbinu u svoje ruke i odabira poziv kurtizane. Đakomo di Babali, bogati trgovac iz Raguze (današnjeg Dubrovnika) postaje njen prvi zaštitnik. Sa dvadeset godina ulazi u venecijanski katalog najpoznatijih i najplaćenijih kurtizana Italije “Catalogo de tutte le principale e piu honorate courtigane di Venezia”, a glasine je ubrzo povezuju sa kraljem Francuske Henrijem trećim.

Svoju prvu knjigu poezije “Terze rime”, Veronika objavljuje 1575. godine od kojih je sedamnaest pesama njeno, dok su ostale delo muškog autora i njenog ljubavnika Marka Veniera. Kao žena i kao pesnik, Franko odbacuje usiljenu i patetičnu renesansnu poeziju o ljubavi, smatrajući da takva poezija predstavlja ženu kao neživu, pasivnu i poslušnu. Kliše renesansne poezije i, uopšte renesansne umetnosti, podrazumevao je ženu kao nešto tiho, daleko i idealizovano – ona je forma koja samo ćuti i biva lepa. Veronika nije pristajala na to. Njena poezija bila je živa, strastvena i iskrena, a za ono vreme čak opscena i nepristojna. Ipak, iz njenih pesama izbijao je ideal i borba za ravnopravnost polova.“Da smo i mi trenirane i naoružane, ubedile bismo muškarce da imamo ruke, noge i srce baš kao i oni, iako umemo da budemo delikatne i nežne. Neki od vas koji su nežni su takođe i snažni, a mnogi od vas grubijana su obične kukavice. Žene još uvek nisu shvatile da je dovoljno samo da odluče i bile bi sposobne za borbu, a kao dokaz da govorim istinu biću prva među njima koja će to i pokazati.” – ovako je govorila Veronika Franko u vreme kada je ženama bilo dopušteno samo da ćute, vezu goblene i čitaju Psalme.

Zbirka od pedeset pisama objavljena 1580. godine sadrži podatke iz njenog privatnog života i ima značajnu biografsku vrednost. Zbirka prezentuje neku drugačiju Veroniku, onu koja sprema večere za prijatelje, radi na literarnim projektima i proučava radove pisaca i pesnika kojima se divi. Ovde vidimo slavnu, nemilosrdnu i moćnu kurtizanu kao moralistu i humanistu, budući da se prikazuje kao odan prijatelj, pronicljiv savetodavac i veliki borac za pravdu. Međutim, razum, mudrost i poštenje kao i obično ne izazivaju samo divljenje, već lavinu zavisti. Nakon epidemije kuge, Inkvizicija je 1580. godine optužuje za veštičarenje.

Zahvaljujući političkim vezama, Veronika uspeva da se oslobodi optužbi za jeres. Pretrpevši mnoge gubitke tokom epidemije kuge 1575., posle mučnog suđenja i ličnih nesreća, Franko gubi svoju reputaciju i ugled. O njenom životu nakon 1580. godine ima malo informacija. Neki zabeleženi podaci govore da nije bila naročito imućna u kasnijim godinama, ali da svakako nije umrla u siromaštvu. Tvrdi se i da su ona i njen kolega pesnik Marko Venier ostali doživotni ljubavnici.

Kult kurtizana živeo je gotovo puna dva veka uz prećutnu podršku države i crkve. Prvih godina 16. veka dozvoljavalo im se da se reklamiraju obnaženih grudi što je bilo regulisano posebnom uredbom. Početkom 16. veka kurtizane su čak uputile pismo patrijarhu tražeći novčanu pomoć od države, a Republika je za njihove finansijske nedaće optuživala popularizovanje i procvat homoseksualizma. Međutim, spisi govore da nisu homoseksualci bili krivi za lošu potražnju za seksualnim uslugama, već velika ponuda koja je izazvala utisak opšte nezaintersovanosti. U nekim podacima stoji da je 1511. godine u Veneciji živelo i radilo čak 11 654 kurtizane!  Epidemija kuge dovela je do kolektivnog kraha, a budući da je kuga u narodu shvaćena kao božija kazna za nemoral, mnoge kurtizane optužene su za jeres i osuđene na smrt. I čuvena Veronika Franko je ovaj kolektivni krah umalo platila glavom.

Autor: Sonja Nikolić