Andrej VidovićNauka

Antropologija: Civilizacijski Gordijev čvor

Da li učenjem o drugim kulturama ispravljamo vlastite zablude i preoblikujemo odnose sve mahnitije demografije planete? Čini se da, ipak, sazrevamo kao vrsta, makar u smislu razumevanja stranog – sporo, doduše, i neujednačeno. Ovo je kratka povest nauke koja nam je pomogla da dođemo dotle.

World-Globe-PuzzleAko se išta može proglasiti konstantom na jedinoj planeti za koju znamo da održava inteligentan život, to je da će baš taj život, uprkos svojoj umnoj uzvišenosti, odveć često stupati u konfuzne, problematične međuzavisnosti i odnose uslovljene površnim poznavanjem problematike “drugog”. Izvesno je i da se ova pojava usložnjava sa eksponencijalnim rastom, kako populacije, tako i sve dinamičnije metamorfoze i homogenih i heterogenih društ(a)va od kojih se svako bori za svoje parče priznanja i opstanka u sve tešnjem ambijentu.

“-centrizmi” svih vrsta i redova veličina su nam prirođeni kao vrsti, reklo bi se. Iz jedinog ugla od kojeg možemo poći pri odmeravanju snaga sa svetom – tj., od sebe – to verovatno i jeste “logičan” ishod naše samosvesti. Kvalitativan otklon od svega ostalog živućeg je u našoj jedinstvenoj adaptaciji i sklonosti ka stvaranju kulture. Ploveći istorijskim izobiljem ljudske vrste, uočavaćemo vrlo nedvosmislene, nekad munjevite nekad postupne, skokove sa jednog na drugi oblik društvenog uređenja, sistema vere i nivoa podozrenja ili prihvatanja drugačijeg. Stari se Grci nikako ne mogu smatrati začetnicima savremenog antropološkog metoda. Dominantna etnocentrična srž koja je preovladavala u njihovom kolektivnom (ne)svesnom (gnothi seauthon – “spoznaj sebe” – nije samo elegantan poziv na ličnu introspekciju) činila bi ih, u globalnom etičkom kodeksu današnjice, diskriminatorima i otpadnicima. Sa tom premisom vere u duhovnu, moralnu, fizičku i svaku drugu nadmoć svog etniciteta, Heleni su nedostojnim varvarima smatrali bezmalo svakog ko njima nije pripadao, kako primećuje Aleksandar Bošković, naš poznati antropolog i doktor socijalne antropologije, i pride navodi slavan (i začuđujuće često previđan) primer persijske civilizacije kao jedinog i verovatno istorijskog pionira tolerancije, kulturne razmene i razumevanja, i to pod pokroviteljstvom samih vladara ove snažne civilizacije.

Neistražena obzorja

Herodot je među prvima sistematizovao otkrića o drugim kulturama
Herodot je među prvima sistematizovao otkrića o drugim kulturama

Možda ironijom kosmosa, a možda i činjenicom da mu poreklo nije bilo u potpunosti grčko, upravo je jedan od pripadnika ove “kolevke zapadnog sveta” najčešće navođen kao otac antropologije, iako ne one u modernom smislu. Herodot je neko za koga svi znamo kao za progenitora istorije, ali ovaj istinski “globtroter” rodom iz Halikarnusa bio je prototip terenskog istraživača i zvezda vodilja za kasnije superzvezde poput Malinovskog (Bronisław Malinowski). Intenzivno putujući i najneposrednije interagujući sa pripadnicima drugih, brojnih kultura na području male Azije i dalje, Herodot je vršio prvu dokumentaciju i sistematizaciju znanja o uslovima, uticajima i predistorijom izvesnih karakteristika manjih naroda.

Kao i u slučaju Herodota, postoji još nekoliko figura značajnih za razvoj antropologije koje opšta publika poznaje isključivo u jednoj ulozi, i to nevezanoj za ovu nauku. Rimljanin i pravnik, Kornelije Tacit, druga je po redosledu pojavljivanja, ali ne i po značaju, persona koja je svojim opisima germanskih plemena, mnogo više politički motivisanim nego etnografski iscrpnim, odigrala značajnu ulogu za svoje Carstvo (Bošković primećuje da je njegova rasprava “Germanija” vrlo verovatno bila jedan od prvih vidova političke propagande).  Koliko nas bi se setilo imena Frančeska Petrarke, poete rane renesanse, u tom kontekstu? Ali upravo je on, svojim radom na komparativnoj književnosti, određenim oduševljenjem za nasleđe stare Grčke i Rima (što je i otvorilo kapije humanizmu i renesansi), pojmio važnost i, najzad, lepotu otvorenog proučavanja starih kultura bez entnocentrične patine. Venecijanac Marko Polo, famozni moreplovac i trgovac, svoje međukontinentalne odiseje obogatio je korisnim zapisima o navikama i obredima daleke kineske kulture. Biti antropolog nekada, dakle, nije ograničavalo u pogledu odabira karijere i načina života.

Sa istorijata, na trenutak skrećemo pažnju na bazična načela i istraživačka područja, pre nego što se vratimo povesti. Svođenje na osnovni princip bi antropologiju definisalo kao nauku koja se oslanja na kulturni relativizam. Tim stanovištem se urgira na razoktrivanje i proučavanje drugih kultura iz njih samih, a ne kretanjem od sebe, tj. iz ugla kulture proučavalaca – i time izbegavanje zamki razmišljanja po principu “nas i njih”. Konačno, reč je o “nauci čovečanstva”, koja za predmet svog rada ima čoveka i njegov razvoj u rasponu od evolucijskog i biološkog do društvenog i kulturnog – ali ne kao individue, već kao dela šireg konstrukta – kao pripadnika zajednice. I pored antičkih dečijih koraka, antropologija (termin skrojen 1501. godine u Nemačkoj) se smatra mladom naukom, možda i zato što se sa svakom nastupajućom epohom i društvenim promenama menja i ona sama, tj. izazovi na koje mora da odgovori drugačije.

Nije netačno reći da je antropologija na raskršćima prirodnih i humanističkih nauka. Olakšaćemo sebi ako je seciramo na četiri podtipa (što je bila neophodnost sa sve većom specijalizacijom koja je usledila u XX veku) po samo jednoj od škola, koje su često neusaglašene po ovom pitanju. Biološka antropologija dela na dubljoj spoznaji fizioloških, demografskih i evolucionih aspekata homo sapiensa u poređenju sa primatima. Kulturna (ili socio-kulturna) antropologija je oblast međudosbne komparacije kulturnih sistema i društava kroz praćenje šablona društvene ogranizacije. Antropološka lingvistika ponire u probleme svih oblika komunikacije, verbalne i neverbalne, njene evolucije i povezanosti svih jezika sveta kao i načina na koji obliku ljudsku misao i realnost. Psihološka antropologija nadzire uticaj koji kultura i društvena struktura imaju na psihu pojedinca i brine o položaju jedinke u monumentalnosti sveta (Sigmund Frojd je iznedrio nekoliko izvanrednih antropoloških rasprava, kao što je “Totem i tabu”). Osim njih, dejstvujuća su i pod-polja poput urbane, medijske, medicinske, ekološke, kognitivne, ekonomske, transpersonalne, paleoantropologije…ali je za ovu uvodnu priliku upoznavanja sa primarnim konceptima ove nauke dovoljno spomenuti njen hijerarhijski “gornji dom”.

Osvetljavanje mapa

Dolazak britanskih kolonista na tle Amerike, na slici Suzan Constant
Dolazak britanskih kolonista na tle Amerike, na slici Suzan Constant

Hermetički zatvorene zajednice Evrope srednjeg veka nisu donele značajan proboj u razumevanju drugih i drugačijeg, jer crkveni diktat nije smatrao rasplamsavanje takvih težnji svrishodnim. Jedan događaj, ipak, jeste čoveka ove epohe u pokrenuo sa mrtve tačke tom smislu, osvestivši ga da drugi mogu biti, ako ništa, izuzetno moćna pretnja. Invazija Mongola, monumentalnih razmera i samo pukim slučajem upravo jedne njihove kulturne odlike obustavljena (neophodnošću povratka armije u maticu tokom skupa kanata i odabira novog Velikog Kana), je izazvala vrlo očit i okrutan sudar svetova što je evropski živalj trgao iz učaurenog sna.

Kolonijalno doba je tadašnjim proučavaocima društva donelo veliku zavisnost od izveštaja misionara i guvernera kolonija. Šesnaestovekovni francuski mislilac, moralista i humanista, Mišel de Montanj (Michel de Montaigne) skovao je sintagmu “plemeniti divljak” (bon sauvage) u svom eseju koji je, rađen na osnovama jedne kolonijalne misije, opisivao običaj brazilskih urođenika da jedu leševe svojih neprijatelja kao čin odavanja počasti, naglasivši da se “varvarizmom naglašava ono na šta nije naviknuto”. Istovremeno je mnogo većim divljaštvom nazvao evropske običaje spaljivanja verskih neistomišljenika.

Prvu veliku sintezu disciplina iznedrio je napolitanac Đambatista Viko (Giambattista Vico) u eri Prosvetiteljstva, prvom dobu u kome je nagoveštaj progresa bio potkrepljen velikim tehnološkim razvojem (premda je Ruso imao amandman na ovo gledište, rekavši da je “razvoj nije progresivan već degenerativan”). Osim što je u delu “La Scienza nuova” premijerno spojio istoriju religije, filozofiju, prirodne nauke i etnografiju, Viko je diskreditovao dotadašnju paradigmu linearnog razvoja kultura teorijom tranzicionalnih etapa u kojima se smenjuju usponi i propadanja. Velika komparativna studija zakonodavnih sistema je učinjena od strane de Monteskjea koji je ovime zagrebao površinu mnogo intimnijih odnosa jednog društva, poput poligamije i ropstva koji su bili omeđeni zakonskim sistemima.

Filozofi nemačkog klasicizma, prevashodno Imanuel Kant i Fridrih Hegel zaveštali su važnu baštinu ovoj sve aktuelnijoj nauci. Prvi je zastupao tzv. metodološki individualizam, sistem po kojem je pojedinac početna tačka za vrednovanje i proučavanje svega. Nasuprot njemu stoji Hegelov metodološki kolektivizam koji za osnovu uzima društvo, a ne čoveka. Ova dva suprotna sveta izviru iz Kantovog nazora da je saznanje kreativan proces i da čovek poznaje svet onako kako ga interpretira, a ne kakvim jeste; odnosno, iz Hegelovog weltgeista – duha sveta koji se razvija nezavisno od individue, ali se manifestuje kroz nju. Ovo su bili neki od društvenih konstrukta realnosti doba romanticizma koji su odjekivali debatama kasnijih vekova. U ovom razdoblju javio se i snažan glas koji je protestvovao protiv univerzalizma (prvenstveno francuskog) i pružao počast jeziku, emocijama i “duhu svakog naroda”; bio je to Gofrid fon Herder.

Viktorijansko doba donelo je imena poput Adolfa Bastijana, kritičara simplističkog pogleda na evoluciju i nastavljača Herderove tradicije. Verovao je u zajedničko tle svih kultura i naslutio kasniji difuzionizam Franca Boasa tvrdnjom da su se kasnije odvajale u različitim pravcima. Donekle je unapred parafrazirao pshiloge poput Junga, i predvideo strukturalizam Levi-Strosa, verovanjem da postoje obrasci mišljenja koje ljudi širom sveta dele. Johan Bahofen je izrekao postulat o matrijarhatu kao originalnom društvenom ustrojstvu, što je poprimilo loš preokret kada je primitivnost tih društava naivno stavio u korelaciju sa dolaskom patrijarhata i napretkom društva, implicirajući zaostalost zajednica pod vođstvom žena.

Usledio je veliki preobražaj Evrope koji je donela industrijska revolucija početkom XIX veka. Akumulacija kapitala i povećan obim proizvodnje značio je da je kontinent mogao da nahrani veći broj ljudi, stoga je i populacioni bum bio jedna od posledica. Doba prevrata je dolazilo. Francuska revolucija obećavala je veći udeo u krojenju sudbine države građanskom staležu. Usledila je i pojava prvih socijalističkih ideologija, filozofija materijalizma, naučne snage su se razmeštale i ova oblast ljudskog delokruga je postajala sve više internacionalizovana. Antropologija je sticala svoj status akademske discipline.

Animizam je vera “primitivnih” kultura u dušu koja prožima sam fizički svet
Animizam je vera “primitivnih” kultura u dušu koja prožima sam fizički svet

Osim što je pokrenula lavinu novih, bioloških i drugih pitanja i najavila stasavanje sasvim novih disciplina, “O poreklu vrsta” Čarlsa Darvina je knjiga koja je u potpunosti usmerila moderan antropološki diskurs. Gledište po kojem sav živi svet deli zajedničkog pretka bio je savršeno sinhronizovan sa još starijom teorijom univerzalizma po kojem sav naš kapacitet za kulturu izranja iz jedne zajedničke, fundamentalne matrice. Slično tome, Edvard Batner Tajlor (Edward Burnett Tylor) primetio je zajednički imenitelj svih religija u veri u dušu – animizam (takođe je razvio danas napuštenu teoriju kulturalnog preživljavanja – osobina koja više nemaju funkcija u društvu, ali svejedno opstaju). Džejms Džordž Frejzer (James George Frazer), uticajni škotski naučnik u oblasti mitologije i komparativne religije, prvi je primetio napredak univerzalan za sve religijske sisteme i društva uopšte, od magijskih rituala preko višeg stupnja religije do naučnog razumevanja. Ovaj razvojni “trokorak” je i danas jedna od teorija antropologije koja nije u potpunosti osporena.

Nova saznanja, novi izazovi

Emil Dirkem (Emile Durkheim) je opšte poznat, uz Ogista Konta, kao osnivač sociologije, nauke po mnogo čemu srodne antropologiji zbog čega je njegov uticaj na nju bio srazmerno snažan, pogotovu na britanskim ostrvima. Delo “Les Formes élémentaires de la vie réligieuse” dokumentovalo je najelementarnije forme religijskog mišljenja i obreda, aboridžinski totemizam. Dirkem je bio pod utiskom da se u “primitivnijim” zajednicama može daleko pouzdanije doći do esencije ljudskosti i kapaciteta za magijskim aspektom, kao prvim stupnjem razvoja. On je na društvo gledao kao na organizam, u kojem postoji ogromna međuzavisnost delova i njihov rad da se održi celina, kroz solidarnost ljudi koji podržavaju društveni red i jedni druge zato što percepiraju jedni druge kao slične, u “preslikanim” životnim situacijama sa malim odstupanjima. Ova veza se postiže ritualima koji snaže kolektivnu predstavu jednog društva snažnim emotivnim nabojem.

Sa istraživanjima W.H.Riversa se ispostavilo da evolucionizam ne može da pruži valjane odgovore na sve protivurečnosti i danas je mahom odbačen. Rivers je, zajedno sa dvojicom kolega, bio član jedne od do tada najvećih ekspedicija na ostrva Torres između Australije i Nove Gvineje. U Nemačkoj je ustanovljena škola antropologije koja je svoj pristup bazirala na georgafiji i filologiji i nije se bavila univerzalnim istorijama naroda koliko kulturnim tradicijama i njenim adaptacijama.

Malinovski na terenu sa žiteljima Trobrijandskih ostrva
Malinovski na terenu sa žiteljima Trobrijandskih ostrva

Tek početkom XX veka maha je uzelo profesionalno terensko istraživanje, posebice ono između 1915. i 1918. godine koje je na Trobrijanskim ostrvima sprovodio Malinovski, jugoistično od Nove Gvineje. Njegove monografije iz tog perioda postavile su nove standarde antropološke reportaže. U ovo vreme se fokus istraživanja pomerao sa otkrivanja primitivnih porekla zapadnih običaja na objašnjavanje svrha raznih praksi institucija poput religijske vere, kako se navodi u enciklopediji “Britanika”.

Franc Boas (Franz Boas) je utemeljio jednu novu vrstu razmišljanja o razviću kultura, koji se kosio sa evolucionističkim pristupom, opterećenim generalizacijama. Difuzionizam, koji je Boas razradio, je u obzir uzimao faktore koji nepredvidivije utiču na oblik, sudbinu i diseminaciju kulture poput migracije, geografske razmeštenosti ili asimilacije novih elemenata – sve snažnije posledice globalnog društva. Najvažniji njegov doprinos bilo je stvaranje konkretnog naučnog metoda za proučavanje kulture koji se nije bazirao na nepouzdanim izvorima i ograničenjima utemeljenih stereotipa. Ovo je postala jedna od osnova nove, američke škole antropologije. Boas je načinio izvesnu reformu terenskog rada, insistirajući na učestalim povratcima na polje, dugoročnosti i timskom radu. Još jedan njegov koncept, istorijski partikularizam, glasio je da svaka kultura sadrži svoje vrednosti i unikatnu istoriju i protivio se evolucionističkom gledanju na kulturu.

Društvena antropologija je oslonac našla ne u ljudskoj biologiji već u društvenim naukama. Tokom 1930-ih i 40-ih napisan je nemerljiv broj radova i komparativnih studija koji su opisali i klasifikovali društvene strukture nekih plemenskih društava. Čovek kojeg neretko prati epitet “najvećeg intelektualnog giganta XX veka” i “oca moderne antropologije”, Klod Levi Stros (Claude

Levi-Stros kao istraživač u mladim danima i u kao priznati svetski intelektualac u poznijim godinama
Levi-Stros kao istraživač u mladim danima i u kao priznati svetski intelektualac u poznijim godinama

Levi-Strauss) je istakao da “divljački” um ima istu strukturu poput “civilizovanog” i da su ljudske karakteristike svuda iste. Kao strukturalista (ideja koju je inkorporirao iz lingvističkog strukturalizma Ferdinanda de Sosira) tražio je utisnute obrasce u svim kulturama, elemente koji se mogu razumeti samo ako stoje u odnosu prema većim sistemima ili strukturama. Ovo podrazumeva međuodnose, interakciju kao jedini slučaj u kojem je ljudski život validno promatrati. Stros je klasifikovao sisteme srodststva i sklapanja brakova, ali i prepoznao tabu incesta kod brazilskih plemena kao evolutivni momenat.  (ovde može slika levi-strauss.jpg sa potpisom “Levi-Stros kao istraživač u mladim danima i u kao priznati svetski intelektualac u poznijim godinama”) Istaknuti pod-tip strukturalizma bilo je učenje funcionalizma, sa Redklif Braunon (Radcliffe Brown) kao najuticajnijim čovekom. Psihoanaliza je vrlo često upotrebljivano “oruđe” funkcionalizma koji je kretao od traganja za društveno integrisanim mehanizmima i, naravno, funkcijama koje nešto vrše u određenom društvu i daju mu smisao, što ga čini relativističkim i nemoralizujućim pravcem (jer, ukoliko poseduje smisao funkcije, čin je opravdan).

Nakon najveće tragedije čovečanstva, II svetskog rata, antropologija konačno prestaje da bude disciplina koja se samo izučava najvećim delom u Evropi i SAD. Japan, Kina, Južna Afrika, Brazil (koji ima jedno od najmasovnijih nacionalnih udruženja antrpologoa na svetu) pozicioniraju se na mapi zemalja uticajnih na ovom polju. Dramatična prošlost navela je na potrebu da se antropologija odbrani od napada i optužbi na račun širenja zabluda i strahova od “tuđinskih” i nedovoljno istraženih kultura. Kao nauku koju je lako zloupotrebiti, i to sa fatalnim posledicama, “otrovne strelice” su hitale u njenom pravcu, optužujući je za najgore aspekte socijalnog darvinizma i iščašenih ideologija. Da je to samo loša zamena teza i izvitopereno zaključivanje pokazalo je vreme.

Sa žaljenjem, moraju se tek počasno spomenuti imena Margaret Mid, Evans-Pričarda, Marsela Mosa i drugih, koji su, svi bez izuzetaka, fantastično doprineli intelektualnoj građi našeg doba. Jednostavno, opseg magazinskog prostora i “držanja pažnje” čitaocu su verovatno skršeni već i ovim do sada napisanim. Promena perspektive sa pretežno zapadnog pogleda na ne-zapadne kulture dovela je do toga da je zapadna kultura sve više predmet ogleda ne-zapadnih. Slabljenje evropskog uticaja uslovilo je kopernikanski obrt, te kulture koje su nekada bile pod lupom vladajućih, sada su i same u poziciji ispitivača. Još jedna potvrda dvosmernosti tokova kojima se kreću struje naše civilizacije.

Razlike u odnosu na etnologiju i sociologiju

Članovi trougla familijarnih nauka, antropologija-etnologija-sociologija, često bivaju međusobno brkani pa i smatrani za “istu stvar”. Naravno da to nije tako. Za razliku od antropologije, etnologija je primarno (i jedino) usmerena na analizu, poređenje i istraživanje porekla, religije, kulture, društvene strukture i ostalih komponenti jedne određene etničke, rasne ili narodne grupe. Pošto se smatra i jednom od grana kulturne antropologije, vrlo često ide “u paru” sa antropologijom na akademskim studijama (kao što je slučaj na Univerzitetu u Beogradu).

Sociologija je društvena nauka koja proučava funkcionisanje ljudskih društava kao i svih zamislivih faktora koji utiču na razvoj i organizaciju istih. Sociolozi su, prevashodno, usmereni na izučavanje vlastitih zajednica (za razliku od antropologa koji nemaju tih ograničenja) i radi sa tvrdim i vrlo jasnim činjenicama, za razliku od antropologije koja je zavisna od zaključaka studija. Sociologija posmatra pojedinca kao subjekt izložen uticajima, dok je za antropologiju ključna čovekova svest koja oblikuje. Isto tako, za sociologiju je ljudsko ponašanje merljivo i izvodi generalizovane konkluzije iz ispitivanja velikih uzoraka stanovništva – dok antropologija drži da ljudski postupci izmiču merljivosti i zaključuje po totalitetu društvenog života zajednice.

Trendovi i budućnost

Neposredan susret sa fenomenima koje opisuje, načinio je antropologiju manje teorijskom a mnogo više empirijskom naukom, sa tešnjom saradnjom sa prirodnim naukama na horizontu, posebno genetikom. Thomas Hylland Eriksen i Finn Sivert Nielsen pišu da fragmentacija ove discipline koja je u trajanju od 1990-ih vodi ka sve više holističkom pristupu, oštrijoj svesti o etičkim pitanjima, novom intersovanju za fizičke teritorije koje naseljavaju ljudi ali i udaljavanju od stare ideje “ljudi koji poseduju zajedničku kulturu” i dirkemosvskiherosvkih nazora o zajednici kao autonomnom sistemu. Antrpologija će se i u budućnosti boriti sa tenzijama poput one po kojoj je ona “nauka koja generalizuje”, tražeći legitiman status jedne od humanističkih nauka; izvesno je da će i dalje postojati podela na antropologiju koja se orijentiše na istorijske fenomene kulture i društva i onu koja je u traganju za vanvremenim, nepromenljivim strukturama i obrascima.

autor: Andrej Vidović